Cách bảo quản lúa không bị mọt, giảm hao hụt và hư hỏng

Cách bảo quản lúa không bị mọt là kỹ thuật quan trọng được nhiều bà con quan tâm sau thu hoạch, bởi nếu bảo quản không đúng kỹ thuật, lúa rất dễ bị mọt tấn công, gây hao hụt sản lượng và giảm chất lượng hạt. Cần áp dụng đúng phương pháp phơi khô, kiểm soát độ ẩm và lựa chọn hình thức lưu trữ phù hợp sẽ giúp lúa được bảo quản lâu hơn, hạn chế mọt phát sinh mà vẫn đảm bảo an toàn, không ảnh hưởng đến giá trị sử dụng. Chi tiết về phương pháp bảo quản lúa sau thu hoạch như thế nào, hãy cùng AQ Bice theo dõi bài viết dưới đây nhé.

Tổng quan về cách bảo quản lúa không bị mọt

Sau thu hoạch, lúa rất dễ bị mọt tấn công nếu không được phơi sấy và bảo quản đúng cách. Mọt lúa không chỉ làm hao hụt sản lượng, gây rỗng hạt mà còn khiến chất lượng lúa giảm mạnh, khó tiêu thụ hoặc bị ép giá. Thay vì phụ thuộc vào các loại hóa chất độc hại, việc áp dụng cách bảo quản lúa không bị mọt khoa học, an toàn sẽ giúp giữ lúa để được lâu, hạn chế hư hỏng và đảm bảo giá trị nông sản.

Vì sao lúa sau thu hoạch thường dễ bị mọt tấn công?

Thu hoạch xong, lúa thường dễ bị mọt tấn công nếu không bảo quản đúng cách. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ độ ẩm hạt lúa, điều kiện kho chứa và cách trữ lúa chưa phù hợp. Việc hiểu rõ lý do lúa dễ bị mọt sẽ giúp bà con chủ động phòng ngừa và bảo quản lúa hiệu quả hơn.

✅ Nếu bà con phơi thóc không kỹ mà đưa vào khô, lượng ẩm còn cao sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho mọt và nấm phát triển. Hạt lúa ẩm dễ nóng lên, nhanh xuống màu, từ đó làm mọt sinh sản nhanh và gây hại mạnh chỉ sau thời gian ngắn bảo quản.

✅ Kho bảo quản có nhiệt độ và độ ẩm cao, thông thoáng kém sẽ khiến lúa nhanh bị bí hơi, tích nhiệt. Đây là môi trường lý tưởng cho mọt lúa phát triển, đặc biệt trong mùa mưa hoặc những ngày nắng nóng kéo dài.

✅ Trong lúa còn lẫn rơm rạ, trấu vụn, hạt lép, hạt gãy sẽ làm giảm độ thông thoáng của khối lúa. Các hạt kém chất lượng này cũng là nguồn thức ăn lý tưởng, giúp mọt xâm nhập và lây lan nhanh sang những hạt lúa khỏe.

✅ Nhiều kho chứa không được vệ sinh kỹ sau mỗi vụ, còn sót lúa cũ, trấu, bao bì và mọt từ vụ trước. Khi lúa mới nhập kho, mọt sẵn có sẽ nhanh chóng tấn công, khiến lúa bị hại dù mới trữ trong thời gian ngắn.

✅ Ngoài ra, lúa dễ bị mọt là do bà con xếp quá sát nền hoặc sát tường, không kiểm tra kho định kỳ và lạm dụng thuốc tiêu diệt mọt.

Dấu hiệu nhận biết lúa bị mọt

Việc phát hiện sớm lúa bị mọt giúp xử lý kịp thời, tránh lây lan cả kho và hạn chế hao hụt sản lượng. Ở giai đoạn đầu, mọt thường gây hại âm thầm nên bà con cần chú ý các dấu hiệu sau.

➡️ Khi bị mọt tấn công, phần bên trong hạt lúa bị ăn rỗng, khiến hạt trở nên nhẹ hơn bình thường. Quan sát kỹ sẽ thấy trên vỏ trấu hoặc hạt có những lỗ nhỏ li ti, đây là dấu vết mọt chui ra sau khi phát triển hoàn chỉnh.

➡️ Một dấu hiệu rất dễ nhận biết là xuất hiện lớp bột mịn (bột trấu, bột gạo) tích tụ dưới đáy bao hoặc góc kho. Lượng bột này tăng dần theo thời gian, cho thấy mọt đang hoạt động bên trong khối lúa.

➡️ Khi dùng tay hoặc dụng cụ đảo lúa, nếu nghe thấy tiếng lạo xạo nhẹ, khác với âm thanh của lúa khô bình thường, rất có thể trong bao đã có mọt di chuyển và phá hại.

➡️ Lúa bị mọt sớm thường phát sinh mùi hôi nhẹ, ẩm, nhất là khi mở bao hoặc bước vào kho. Nguyên nhân là do mọt, phân mọt và hơi ẩm tích tụ, tạo môi trường kín, bí.

Điều kiện khi tiến hành cách bảo quản lúa không bị mọt

Muốn bảo quản lúa lâu, độ ẩm hạt lúa phải đạt ngưỡng an toàn trước khi đưa vào kho. Theo thực tế sản xuất, lúa nên được phơi hoặc sấy đạt độ ẩm khoảng 13 – 14%. Ở mức này, hạt lúa đủ khô để hạn chế nấm mốc và ngăn mọt phát triển trong quá trình trữ lâu ngày.

Cách để kiểm tra độ ẩm lúa bằng cách sau:

• Bà con thường kiểm tra xem thóc đã đủ khô chưa bằng cách cắn thử nếu thấy giòn, bẻ gãy dứt khoát, bóp hạt không còn cảm giác ẩm tay, đổ lúa xuống nền nghe tiếng rào rào thấy rõ.
• Ngoài ra còn có thể đo độ ẩm bằng máy sẽ cho kết quả nhanh và chính xác, phù hợp khi bảo quản số lượng lớn hoặc trữ lúa dài ngày.
• Bà con cũng cần chú ý luôn giữ cho kho bảo quản cần đảm bảo mát, khô và thông thoáng. Nhiệt độ thích hợp để trữ lúa thường dưới 30°C, độ ẩm không khí trong kho nên duy trì dưới 70% để hạn chế sinh vật gây hại.

Hướng dẫn cách bảo quản lúa không bị mọt

Để giảm thất thoát, hạn chế sự xuất hiện của mọt và đảm bảo chất lượng gạo luôn giữ trạng thái tốt nhất bà con cần tuân thủ kỹ lưỡng các biện pháp bảo quản. Dưới đây là các cách bảo quản lúa không bị mọt bà con tham khảo áp dụng nhằm để bảo quản lúa hiệu quả và lâu dài.

Thu hoạch đúng thời điểm

✅ Thời điểm thích hợp nhất là khi lúa đạt độ chín sinh lý, vào khoảng 85 – 90% số hạt trên bông đã chuyển sang vàng; nếu thu hoạch sớm quá hoặc quá muộn đều làm tăng tỷ lệ rơi rụng và giảm chất lượng hạt. Cần chọn những ngày nắng ráo, khô thoáng để thu hoạch, tránh trời mưa hoặc độ ẩm cao vì dễ khiến hạt lúa bị nảy mầm, nhiễm nấm mốc và khó bảo quản.

✅ Việc lựa chọn phương tiện thu hoạch phù hợp cũng rất quan trọng: sử dụng máy gặt đập liên hợp giúp rút ngắn thời gian, giảm thất thoát so với thu hoạch thủ công, tuy nhiên cần điều chỉnh máy đúng với điều kiện ruộng và giống lúa. Trong trường hợp thu hoạch thủ công, người làm cần thao tác nhẹ nhàng, cẩn thận để hạn chế rơi vãi và dập nát hạt lúa.

Phơi lúa thật kỹ dưới ánh nắng mặt trời

✅ Sau khi thu hoạch, lúa cần được phơi thật kỹ dưới ánh nắng mặt trời để đảm bảo chất lượng và khả năng bảo quản lâu dài. Lúa phải được đem phơi ngay, không nên để ủ đống quá lâu vì dễ sinh nhiệt, lên men và làm giảm chất lượng hạt.

✅ Khi phơi, cần chọn nền cao, sạch và khô thoáng, tránh phơi trên mặt đường nhiều bụi bẩn hoặc nền xi măng quá nóng làm lúa khô không đều. Trong suốt quá trình phơi, nên đảo rê lúa thường xuyên để hạt khô đồng đều, hạn chế tình trạng chỗ khô chỗ ướt gây nấm mốc. Lúa đạt yêu cầu khi được phơi đến độ ẩm khoảng 13 – 14%, lúc này hạt chắc, khô đều và thuận lợi cho việc bảo quản sau thu hoạch.

Làm khô và làm sạch lúa

Sau khi xát lúa và thu được thành phẩm là thóc, bà con cần làm khô kịp thời và làm sạch đúng kỹ thuật để hạn chế tình trạng hư hỏng và nâng cao chất lượng bảo quản.

✅ Lúa mới gặt thường có độ ẩm cao, khoảng 20 – 25%, vì vậy cần nhanh chóng hạ độ ẩm xuống mức an toàn trong vòng 24 – 48 giờ, cụ thể dưới 14% đối với lúa thương phẩm và dưới 13,5% đối với lúa giống.

✅ Có thể làm khô lúa bằng cách trải thành lớp mỏng trên sân sạch, bạt hoặc nền xi măng, kết hợp cào đảo thường xuyên để lúa khô đều, tránh phơi quá dày hoặc phơi trên đường giao thông.

✅ Ngoài ra, việc sử dụng máy sấy lúa như sấy vỉ ngang, sấy tháp giúp kiểm soát tốt nhiệt độ và độ ẩm, làm khô nhanh, đồng đều, giảm rủi ro do thời tiết và đảm bảo chất lượng hạt, dù chi phí đầu tư ban đầu tương đối cao.

✅ Sau khi lúa đã khô, cần tiến hành làm sạch bằng cách sàng, sảy, rê thóc trước quạt điện hoặc dùng máy chuyên dụng để loại bỏ rơm rạ, lá, hạt lép, đất cát và các tạp chất khác, từ đó giúp lúa bảo quản tốt hơn và nâng cao giá trị thương phẩm.

Chọn đúng vật chứa thóc

✅ Việc chọn đúng vật chứa thóc đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế ẩm mốc và hao hụt sau thu hoạch. Lúa cần được chứa trong bao đựng sạch, khô, không bị ẩm, ưu tiên sử dụng bao PP hoặc bao giấy kraft có khả năng chống ẩm tốt.

✅ Nhiều hộ trồng còn có cách bảo quản truyền thống như dùng thùng tôn hình trụ hoặc hộp chữ nhật vừa hiện đại và tiện lợi, bà con cần chú ý khi dùng vật dụng này để chứa thóc là phải lót túi nilon trước, sau khi đổ thóc bà con nhớ đậy thật kỹ để tránh côn trùng, bụi, mọt xâm nhập.

Đặt thóc ở nơi khô thoáng

✅ Khi xếp bao, nên kê cao cách mặt nền khoảng 20 – 30cm, không đặt sát tường để tạo khoảng trống giúp lưu thông không khí. Tốt nhất nên sử dụng pallet bằng gỗ hoặc nhựa lót dưới đáy nhằm ngăn ẩm từ đất thấm ngược lên bao lúa.

✅ Cần đảm bảo kho chứa luôn thông thoáng, tránh quá kín, có thể bố trí cửa thông gió hoặc quạt hút để duy trì môi trường khô ráo, giúp lúa được bảo quản lâu dài và giữ chất lượng ổn định.

Quản lý kỹ khu vận chuyển và kho chứa

✅ Trước khi nhập lúa, kho chứa cần được vệ sinh sạch sẽ, khô ráo để loại bỏ nguồn sâu mọt, nấm mốc và tạp chất còn tồn dư. Trong quá trình vận chuyển, cần thao tác nhẹ nhàng, tránh làm rơi vãi hoặc gây tổn thương hạt lúa ảnh hưởng đến chất lượng.

✅ Đồng thời, nên sử dụng phương tiện vận chuyển có che chắn để bảo vệ lúa khỏi mưa nắng, bụi bẩn và độ ẩm bên ngoài.

Trên đây là bài viết đã được AQ Sinh học chia sẻ về các cách bảo quản lúa không bị mọt mà bà con nên áp dụng để đảm bảo chất lượng cho kho chứa thóc tại nhà. Khi các biện pháp từ thu hoạch, làm khô, bảo quản đến quản lý kho và vận chuyển được áp dụng đồng bộ, bà con nông dân sẽ giảm thiểu đáng kể thất thoát lúa sau thu hoạch, giảm mọt xuất hiện trong kho thóc, giữ vững năng suất, chất lượng và nâng cao hiệu quả kinh tế.